बेळगावच्या दसरोत्सवाची परंपरा; चव्हाट गल्लीतील श्री देवदादा सासनकाठीला २०० वर्षांचा धार्मिक वारसा

बेलगाम प्राईड / बेळगाव नगरीतील ऐतिहासिक दसरा उत्सवाची सुरुवात चव्हाट गल्लीतील श्री देवदादा यांच्या सासनकाठीच्या आगमनाने होते. सुमारे २०० वर्षांची परंपरा लाभलेल्या श्री देवदादा यांच्या देवघरात नवरात्रोत्सवाच्या नऊ दिवसांत विविध धार्मिक विधी आजही श्रद्धा आणि भक्तिभावाने पार पाडले जातात. श्री देवदादा यांच्या काळापासून चालत आलेल्या या परंपरेला बेळगावच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष महत्त्व आहे.

घटस्थापनेने नवरात्रोत्सवाला प्रारंभ

नवरात्रोत्सवाच्या पहिल्या दिवशी देवघरात घटस्थापना केली जाते. शेतातील माती आणून त्यामध्ये पाच प्रकारची धान्ये पेरली जातात. दररोज त्यावर पवित्र जल शिंपडले जाते आणि फुलांची माळ अर्पण केली जाते. या विधीतून शेती, समृद्धी आणि निसर्गाप्रती असलेली श्रद्धा व्यक्त होते.

दुसऱ्या दिवसापासून सकाळी आणि संध्याकाळी श्री नवरीबुवा यांच्या उपस्थितीत पूजा केली जाते. यावेळी श्री केदारलिंगाचा नंदी देवघरासमोर उभा केला जातो. नंदीची पूजा केल्यानंतर वाद्यांच्या गजरात चव्हाट गल्लीचे ग्रामदैवत श्री चवाटा यांची पूजा केली जाते.

त्यानंतर चव्हाट गल्लीतील श्री मारुती मंदिरात दिवटीसह पालखी नेली जाते. वाद्यांच्या गजरात मंदिराभोवती पालखीच्या पाच प्रदक्षिणा घातल्या जातात. गल्लीतील लहान मुली आरतीची सजावट करून या धार्मिक सोहळ्यात सहभागी होतात. शेवटी आरती गायली जाते आणि भाविकांना प्रसादाचे वाटप केले जाते. अशा प्रकारे नऊ दिवस विविध धार्मिक विधी भक्तिभावाने पार पडतात.

अष्टमीला श्री ज्योतिर्लिंगाचा वैशिष्ट्यपूर्ण अभिषेक

नवरात्रोत्सवातील अष्टमीच्या दिवशी सायंकाळी किंवा रात्री श्री ज्योतिर्लिंगाच्या मूर्तीवर वैशिष्ट्यपूर्ण आणि मनमोहक असा अभिषेक केला जातो. हा अभिषेक श्री देवदादा यांच्या काळापासून सुरू असल्याचे सांगितले जाते. या अभिषेकासाठी ३६५ पानांपासून तयार केलेल्या द्रोणांचा वापर केला जातो. त्यामध्ये अक्षता, शमीची पाने आणि शुद्ध पाणी ठेवले जाते. तसेच पाच नद्यांचे पाणी आणून श्री ज्योतिर्लिंगाच्या मूर्तीवर अभिषेक केला जातो.

भाविकांवर कोणत्याही प्रकारची बाधा येऊ नये, त्यांच्या सर्व कार्यांत यश मिळावे आणि त्यांचे जीवन सुखसमृद्धीने भरावे, या भावनेतून हा धार्मिक विधी केला जातो. चव्हाट गल्ली ही शेतकरी समाजाशी घट्ट नाते सांगणारी गल्ली असल्याने या अभिषेकामागे शेती आणि शेतकऱ्यांच्या कल्याणाची भावनाही जोडलेली आहे. बळीराजा सक्षम राहावा, शेतात चांगले पीक यावे आणि सर्वत्र समृद्धी नांदावी, हा या परंपरेमागील उद्देश असल्याचे मानले जाते.

अभिषेकासाठी सुका मेवा आणि विविध फळांचाही वापर केला जातो. भक्तांनी सजविलेली पूजा अत्यंत कलात्मक आणि आकर्षक असते. या वेळी मोठ्या संख्येने भाविक उपस्थित राहून श्री ज्योतिर्लिंगाचे दर्शन घेतात.

नवमीला शस्त्रपूजा आणि नैवेद्याची परंपरा

नवरात्रोत्सवाच्या नवव्या दिवशी देवघरात वाद्ये आणि शस्त्रांची पूजा केली जाते. या दिवशी बेळगावातील अनेक भक्तांच्या घरातून देवघरात नैवेद्य आणला जातो. त्यामुळे या उत्सवाला केवळ धार्मिकच नव्हे, तर सामाजिक आणि कौटुंबिक एकोप्याचेही महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

विजयादशमीला सासनकाठी आणि नंदीच्या सोहळ्याची धूम

विजयादशमी अर्थात दसऱ्याच्या दिवशी श्री देवदादा यांच्या काळापासून चालत आलेली सासनकाठीची परंपरा मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. या दिवशी सर्व भक्त नंदीला सोबत घेऊन सासनकाठीच्या सोहळ्यात सहभागी होतात.

श्री मारुती मंदिराजवळ नंदी आणल्यानंतर नंदी, सासनकाठी आणि पालखीचा पारंपरिक सोहळा पार पडतो. त्यानंतर बेळगावातील प्रमुख देवतांच्या सासनकाठ्या आणि पालख्या या मिरवणुकीत सहभागी होतात. मारुती गल्लीतील श्री मारुती मंदिराकडे प्रमुख पालख्या नेल्या जातात.

त्यानंतर ज्योती कॉलेजच्या मैदानावर सोनं लुटण्याचा पारंपरिक कार्यक्रम होतो. यावेळी नंदी धावत जाऊन वन्नी मोडण्याची प्रथा पार पाडली जाते. या सोहळ्याने बेळगावच्या दसरोत्सवाची सांगता होते.

परंपरा, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक वारशाचा अनमोल ठेवा

श्री देवदादा यांच्या देवघरातील नवरात्रोत्सव हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम नसून बेळगावच्या ऐतिहासिक परंपरेचा आणि सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे. सुमारे दोन शतकांपासून जपल्या गेलेल्या या परंपरेत शेती, निसर्ग, ग्रामदैवतांप्रती श्रद्धा, सामाजिक एकोपा आणि भक्तिभाव यांचा सुंदर संगम पाहायला मिळतो.

पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या या धार्मिक परंपरांमुळे बेळगावच्या दसरा उत्सवाला वेगळी ओळख प्राप्त झाली आहे. आजही मोठ्या श्रद्धेने सहभागी होणारे भाविक या वारशाचे जतन करत असून, पुढील पिढ्यां पर्यंत तो पोहोचविण्याचे कार्य करत आहेत.